Forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 2024: tölurnar, ríkin og talningin

Þriðjudaginn 5. nóvember 2024 gengu Bandaríkjamenn að kjörborðinu í einum tvísýnustu forsetakosningum síðari tíma. Yfir 160 milljónir skráðra kjósenda, meira en 70 milljónir atkvæða greidd fyrir kjördag og handfylli ríkja sem gátu ráðið öllu. Greinin var skrifuð á sjálfan kjördaginn og dregur saman tölurnar, tímaplanið og hvernig nóttin var fylgst með héðan.

2024-11-05 · uPlay

Kjördagurinn 5. nóvember 2024

Um 230 milljónir Bandaríkjamanna höfðu kosningarétt og yfir 160 milljónir þeirra voru skráðar á kjörskrá. Þetta eru tölur sem gera bandarískar kosningar að flutningatæknilegri þrautagöngu ekki síður en pólitískum viðburði: fimmtíu ríki með hvert sitt regluverk, sína eigin opnunartíma og sínar eigin aðferðir við talningu. Baráttan stóð milli Kamölu Harris og Donalds Trump, og kannanir á lokasprettinum sýndu svo jafna stöðu að enginn alvörugreinandi vildi festa nafn við niðurstöðuna. Fyrir áhorfendur utan Bandaríkjanna lá spennan einmitt í því: enginn vissi hvernig nóttin myndi enda.

Opnunartímar: einn kjördagur í mörgum tímabeltum

Tímaplanið var afar ólíkt milli ríkja. Fyrstu kjörstaðirnir opnuðu strax klukkan 05.00 að tíma austurstrandarinnar í hlutum Vermont, en þeir síðustu lokuðu ekki fyrr en klukkan 01.00 aðfaranótt miðvikudags. Ísland er fimm klukkustundum á undan austurströndinni, sem þýðir að kjördagurinn hófst í reynd um klukkan tíu að morgni að íslenskum tíma og stóð fram undir klukkan sex næsta morgun. Fyrir þá sem vildu fylgjast með talningunni jafnóðum fór því heil nótt í verkefnið, og fyrstu tölur af austurströndinni tóku að berast um og upp úr miðnætti hér heima.

Skráning og atkvæði greidd fyrir kjördag

Yfir 70 milljónir Bandaríkjamanna höfðu þegar kosið áður en kjördagur rann upp, ýmist í pósti eða með utankjörfundaratkvæði. Það var sögulega há tala og eitt skýrasta merkið um að þátttakan lægi yfir venjulegu meðaltali. Í tæpum helmingi ríkjanna var auk þess hægt að skrá sig á kjörskrá sama dag og kosið var, fyrirkomulag sem lækkar þröskuldinn talsvert fyrir kjósendur sem hafa ekki verið virkir áður. Samspil methárrar utankjörfundarkosningar og skráningar á staðnum gerði erfiðara en venjulega að áætla kjörsóknina fyrir fram.

• Um 230 milljónir með kosningarétt
• Yfir 160 milljónir skráðra kjósenda
• Yfir 70 milljónir atkvæða greidd fyrir kjördag
• Skráning á kjördegi möguleg í tæpum helmingi ríkjanna

Sveifluríkin sem gátu ráðið úrslitum

Eins og alltaf í bandarískum forsetakosningum var það fámennur hópur ríkja sem bar alla spennuna. Georgía og Pennsylvanía skáru sig úr sem skýrustu sveifluríkin, með mun sem lá innan skekkjumarka í hverri könnuninni á fætur annarri. Sagan skýrir hvers vegna: ríki á borð við Michigan og Wisconsin hafa skipst á milli frambjóðenda demókrata og repúblikana í gegnum tíðina, og breytingar á samsetningu kjósendahópsins og staðbundin mál slá fljótt út í niðurstöðunni. Að skilja hreyfinguna á þessum svæðum er það sem skilur upplýstan lestur á kosninganóttinni frá hreinni ágiskun.

Í reynd þýðir þetta að ekki á að lesa of mikið úr fyrstu tölum frá sveifluríki. Röðin sem atkvæðin eru talin í er breytileg: sum ríki telja utankjörfundaratkvæðin fyrst, önnur síðast, og það getur valdið miklum sveiflum í forystunni án þess að segja nokkuð um lokaniðurstöðuna. Reyndir skýrendur verja því löngum tíma í að útskýra hvaða sýslur eigi enn eftir að telja og hvernig þær hafi sögulega kosið, í stað þess að slá sigurvegara föstum snemma nætur.

Þingið: 34 öldungadeildarsæti og öll fulltrúadeildin

Forsetakosningarnar voru aðeins hálf sagan. Kosið var um 34 sæti í öldungadeildinni og öll 435 sætin í fulltrúadeildinni, og niðurstaðan þar ræður því hversu miklu forseti fær í raun áorkað. Öldungadeildarslagirnir í Arizona, Michigan og Wisconsin voru sérstaklega vaktaðir; þetta voru sæti sem demókratar höfðu unnið áður en þar sem repúblikanar sáu vaxandi fylgi. Valdatilfærsla á þingi hefur áhrif á stóra málaflokka á borð við heilbrigðismál og loftslagsstefnu, og þess vegna eru staðbundnu slagirnir oft afdrifaríkari fyrir stefnuna en forsetakjörið sjálft.

Lýðfræði og málin sem hreyfðu við kjósendum

Breytingarnar á bandaríska kjósendahópnum hafa verið hægfara en skýrar: aukin fjölbreytni, sterkari þéttbýlismyndun og fleiri ungir kjósendur með aðra pólitíska áherslu en foreldrakynslóðin. Vaxandi hlutfall minnihlutahópa í ríkjum eins og Michigan og Wisconsin gaf báðum frambjóðendum ástæðu til að stilla stefnuna af. Harris lagði áherslu á að virkja unga kjósendur og minnihlutahópa, en Trump vann að því að þjappa eigin kjarnafylgi saman og setti efnahagsmálin á oddinn. Það eru einmitt slíkar tilfærslur sem valda því að hefðbundin rauð eða blá ríki geta komið á óvart.

• Lýðfræðilegar breytingar á kjósendahópnum
• Efnahagsmál
• Utanríkismál
• Félagsleg álitamál
• Samfélagsmiðlar og fréttaumfjöllun sem drifkraftur á lokasprettinum

Svona var kosninganóttin fylgst með frá Íslandi

Bandarískar kosninganætur fá góða umfjöllun hér heima, en talningin sjálf gerist í rauntíma á alþjóðlegu fréttastöðvunum sem fylgja henni ríki fyrir ríki. Margir vilja hvort tveggja: innlenda greiningu í bakgrunni og bandaríska stöð þegar tölurnar byrja að tikka inn. Með áskrift hjá uPlay eru innlendar og alþjóðlegar fréttastöðvar saman í einu viðmóti, á 29 € á mánuði, 89 € fyrir 12 mánuði eða 179 € fyrir 24 mánuði. Uppfærður dagskrárvísir er svo það sem gerir praktískt að hoppa milli stöðva þegar nóttin dregst á langinn.

Eftir kosningarnar: traust og viðbrögð

Búist var við kröftugum viðbrögðum í báðum fylkingum, allt frá pólitískum mótmælum til sigurhátíða, í pólitísku andrúmslofti sem einkenndist af djúpri skautun. Spurningar um heilindi kosninga höfðu verið viðvarandi árin á undan, og falskar staðhæfingar um kosningasvik höfðu grafið undan trausti hluta kjósenda á kerfinu. Ráðið sem gilti þá gildir enn: haltu þig við opinberar skýrslur og staðfestar niðurstöður yfirvalda og vertu gagnrýninn á það sem dreifist hraðast á samfélagsmiðlum þessa fyrstu klukkutíma.

• íslenskar sjónvarpsstöðvar
• EPG og dagskrárvísir
• IPTV eða streymisveitur
• besta IPTV á Íslandi
• stöðvalistinn
• áskrift hjá uPlay

Heimildir og frekara lesefni

• Forsetakosningarnar 2024 á Wikipedia
• U.S. Election Assistance Commission
• Kjörmannaráðið á Wikipedia